DOLAYLI VERGİ 

Dolaylı vergi, gelir veya kazanç yerine, yapılan harcamalar üzerinden alınan vergidir. Yani gelirden değil,tüketimden hesaplanıp vergi tahakkuk ettirilmektedir.

Dolaylı vergiler; Katma Değer Vergisi, Özel Tüketim Vergisi, Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi, Özel İletişim Vergisi, Damga Vergisi, Gümrük Vergisi ve harçlardan oluşmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti 2020 yılı Genel Bütçe İstatistikleri’ne göre, dolaylı uygulamalarla toplanan vergilertoplam vergi gelirlerinin yüzde 64,6’sını oluşturmakta, doğrudan yani gelirden alınan vergilerin payı yüzde 35,4 oranında bulunmaktadır.

Vergi gelirleri içindeki dolaylı ve dolaysız vergi oranlarının ortaya koyduğu en çarpıcı gerçek; Türkiye ekonomisinin mevcut büyüklük ve gelişmiş ülkelerstandartlarına kıyasla ülkemizde toplam vergi kapasitesinin olması gerekenden çok geride olduğudur.

Ülkemizde özellikle 1980 sonrasında toplam vergiler içindeki dolaylı ve dolaysız vergi oranlarında hızlı ve büyük değişim görülmektedir. 1980-2006 döneminin başındaki dolaylı vergi oranı yüzde 35 iken, 2006 yılında bu oran yüzde 65’ler seviyesine gelmiştir. Dolaysız vergiler bakımından ise dolaylı vergilerin gelişiminin tam tersi bir durum gerçekleşmiştir.

OECD ülkeleri içinde dolaylı vergi yükünün en yüksek olduğu ülke Türkiye’dir. Şili, Macaristan, Estonya ve Yeni Zelanda’daki dolaylı vergi yükünden daha fazlası Türkiye’deki tüketiciler tarafından ödenmektedir.

Dolaylı vergi, vergi adaletinin en olumsuz şekilde etkilemektedir. Verginin temel dayanağı olan vergi ödeme gücü kıstasının yok sayıldığı, vergi yükümlüsünün vergi ödeme gücüne bakılmaksızın herkesin aynı oranda vergi vermesi adil değildir. Yani aylık geliri 20.000,00 TL. olankişinin ve aylık geliri 200.000,00 TL. olan kişinin ödediği KDV aynıdır. Benzin istasyonları, iletişim firmaları, marketlerin vergi dairesi gibi çalıştığı bir iklimde tüketimi yapan her yurttaş geliri ne olursa olsun aynı vergiyi vermektedir.

Bir vergi mimarisinde, toplanan vergilerin içindeki tüketimden alınan dolaylı vergi oranlarının ve yükünün büyüklüğü;

-Vergi yükünün ağırlıklı olarak daha düşük gelirli toplum katmanları tarafından üstlenilmesi anlamına gelmekte,

-Yurttaşların reel gelirlerini kısmakta, refahını düşürmekte,

-Toplumun tasarruf eğilimini olumsuz yönde etkilemekte,

-Giderek toplam talebi etkilemekte, tüketimi düşürmekte,

-Vergide adaleti engellemekte ve

-Tüm bunların sonucunda ülkedeki gelir dağılımı adaletsizliğini giderek derinleştirmektedir.

Dolaylı vergilerin uygulama oranları, toplam vergi gelirleri içindeki payı arttıkça, vergide adalet ters yönlü olarak değişmektedir.

Bu nedenle vergide yapılacak düzenlemelerin başında; toplam vergi gelirleri içindeki dolaylı vergilerin payının azaltılması, doğrudan, gelirden alınacak vergilerin payının artırılması hedeflenmelidir.

Örneğin; yat ithal ederek satın alan kişiden sıfır oranında vergi (ÖTV) alınması yerine, toplumun büyük kesiminin gereksinimleri doğrultusunda zorunlu tüketim, gıda, kültür, sağlık ürünlerindeki dolaylı vergi oranları minimuma çekilmelidir.

VERGİNİN TÜM KESİMLERE YAYILMASI

1984’te yürürlükten kaldırılan önceki Gelir Vergisi Yasasına göre; yıllık beyanname vermek zorunluluğu olan gerçek kişiler, beyannamelerinde servet unsurlarını bildirmek zorundadırlar. Ancak, dar mükellefiyete tabi olanlarla, beyan edilecek gelirleri gayrimenkul sermaye iradı, ücret, götürü usulde tespit edilen ticari, zirai veya mesleki kazançlardan veya bunların toplamından ibaret olanlar bu zorunluluktan muaf tutulmakta olup servet beyanına tabi değildirler.

Bu zorunluluğa tabi vergi yükümlülerinin bildirdiği servetin toplam değerinin, bir önceki yıl bildirilen servetin toplam değerini aşması ve aradaki farkın iki dönem arasında elde edildiği beyan edilen gelirden fazla olması durumunda,aşan kısma ilişkin gelir miktarının bildirilmemiş gelir olarak kabul edileceği ve vergilendirileceği düzenlenmiştir.

1960 tarihli olan ve yürürlükten kaldırılmış olan bu yasada iki unsur çok önemlidir; İlki servet bildirimi sadece vergi yükümlüsünü değil aile fertlerini de kapsar; diğeri de bildirilen servet değerleri arasında fark oluştuğunda fark sadece vergilendirilmekte, ayrıca kaçakçılık cezası uygulanmaz.

Maalesef bu düzenleme, 1984 yılında yürüklükten kaldırılmıştır. Yani mevcut düzenlemede; bildirim, tespit ve vergilendirme yoktur. Oysa ülkemizdeki kayıt dışılık ve dolayısıyla vergi kaybının engellenmesi, kara paranın önünün kesilmesi servet ve gider bildirimini içeren 1960 tarihli eski yasanın düzenlemelerine geri dönülmesiyle olanaklıdır.

BÜYÜK VERİ ANALİZİ ve YAPAY ZEKÂ

Ülkemizde banka, belediye, akaryakıt istasyonları ve diğer kurumlarda oluşan kredi kartı, mevduat, menkul, gayrimenkul ve benzeri bilgiler Gelir İdaresi Başkanlığı’na günlük olarak aktarılmaktadır.

Gelen bilgilerin etkin şekilde işlenmesiyle kayıt dışı ekonominin engellenmesi, böylelikle doğrudan vergi gelirlerinin artması ile dolaylı vergilerin payının azalmasının sağlanması olanaklıdır.

Örneğin; Bankalar Arası Kart Merkezi (BKM)’ninverilerine göre; 2024 yılının ilk beş ayında yerli banka kartı ve kredi kartlarıyla yurt içi ve yurt dışında yapılan harcamaların TL ve ABD$ karşılıklarına ait büyüklükler şöyledir: