TBF’den, karanlık tasarımlar için Ticaret Bakanlığı’na çağrı

25.08.2026

Eticaret platformlarında giderek yaygınlaşan karanlık tasarımlara ilişkin durumu değerlendiren Tüketici Birliği Federasyonu Genel Başkanı Mehmet Bülent Deniz; “tüketiciler için risk taşıyan karanlık tasarımlara yönelik etkin denetim mekanizmasının oluşturulması için Ticaret Bakanlığı’na önerilerimizi bildirdik” dedi.

Tüketici Birliği Federasyonu Genel Başkanı Mehmet Bülent Deniz konuyla ilgili şu açıklamayı yapmıştır:

Son dönemde Eticaret platformlarında, karanlık tasarım kalıpları (dark commercial patterns) giderek yaygınlaşmaktadır. Tüketicide kıtlık algısı oluşturan “son iki gün kaldı” mesajları, sürekli sıfırlanan geri sayım sayaçları veya önceden işaretlenmiş seçenekler ile tüketicinin alışveriş iradesi önemli ölçüde ve sistematik şekilde etkilenmekte, böylelikle tüketici, satın alma iradesinde yer almayan tercihlere yönlendirilmekte ve mağdur olmaktadır.

Ticaret Bakanlığı Reklâm Kurulu tarafından bir süredir,  örneğin; abonelik iptalini zorlaştıran arayüz tasarımları, önceden seçili abonelik seçenekleri, tüketicide kıtlık algısı oluşturan ya da tüketiciyi belirli bir tercihe yönlendiren pazaryeri firmaları hakkında haksız ticari uygulama kapsamında yaptırım kararları verilmektedir.

Ancak ülkemizde denetim mekanizmasının ağırlıklı olarak yurttaşın şikâyetine dayanması ve karanlık tasarımın doğası gereği, örneğin; geri sayım sayaçlarının sayfanın yenilenmesi ile sıfırlanmış olması, uygulamanın tek bir ekran görüntüsü ile kanıtlanmasındaki zorluk ve benzeri nedenlerle şikâyetin kanıtlanması ve yaptırım uygulanmasında zorluk yaşanmaktadır.

Bu nedenle Tüketici Birliği tarafından bu konuda etkin denetim mekanizması oluşturulmasına yönelik ayrıntılı çözüm önerisi Ticaret Bakanlığı’na sunulmuştur. Sunulan çözüm önerilerinin yaşama geçirilmesi ile tüketiciyi mağdur eden bu tür uygulamalarla mücadelede etkin denetim sağlanacaktır.

Mehmet Bülent Deniz

Genel Başkan

İstanbul 25.08.2026

T.C. Ticaret Bakanlığı

Tüketicinin Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürlüğü'ne

Konu               :Karanlık Tasarım Kalıplarına Karşı Periyodik, Dar Kapsamlı Ulusal Tarama

 (Sweep) Programı hakkında.

Son dönemde, Eticaret platformlarında sahte kıtlık mesajları (son 2 ürün kaldı), sürekli sıfırlanan geri sayım sayaçları ve önceden işaretlenmiş seçenekler gibi uygulamaların yaygınlaştığı ve bu durumun tüketicinin karar verme iradesini sistematik biçimde bozduğu gözlemlenmektedir.

Tüketici Birliği Federasyonu’nun bu gözlemi, Bakanlığınız Reklâm Kurulu'nun son dönemdeki kararlarıyla da örtüşmektedir. Reklâm Kurulu, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği ekindeki haksız ticari uygulama örnekleri kapsamında “karanlık ticari tasarım” kavramını fiilen işletmekte; abonelik iptalini zorlaştıran arayüz tasarımları, önceden seçili abonelik seçenekleri ve tüketiciyi belirli bir tercihe yönlendiren yapılar hakkında artan sayıda idari yaptırım kararı vermektedir.

01.08.2026’da yürürlüğe giren Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, doğrudan bir “karanlık tasarım” düzenlemesi olmamakla birlikte indirimli satışlarda referans fiyatın indirimin başlangıcından önceki on gün içindeki en düşük fiyat olarak belirlenmesi ve hedefli reklamcılığa ilişkin yeni şeffaflık yükümlülükleri gibi hükümlerle, karanlık tasarımların sıklıkla dayandığı sahte indirim ve yönlendirme uygulamasına karşı hukuki zemini dolaylı biçimde güçlendirmektedir.

Ancak ülkemizde piyasa gözetiminin büyük ölçüde şikâyete dayanması, karanlık tasarımların doğası gereği şikâyetin kanıtlanmasında yaşanan zorluk, örneğin; geri sayım sayaçları sayfa yenilendiğinde sıfırlanması, stok azlığı mesajları oturumdan oturuma veya kullanıcıdan kullanıcıya farklılaşması, başvurucunun tek bir ekran görüntüsüyle şikâyetini kanıtlamaya çabalaması gibi nedenlerle tüketiciyi mağdur etme olasılığı güçlü olan karanlık tasarımlara yönelik denetimlerin şikâyet odaklı olmaktan çıkarılması gerekmektedir.

Kaldı ki, 01.08.2026'da yürürlüğe giren yönetmelik değişikliğiyle Türkiye de indirim öncesi fiyat için on günlük bir referans dönemi benimsemiş; böylece AB'nin eLab ile çözmeye çalıştığı türden bir sürekli fiyat geçmişi doğrulama ihtiyacını kendi mevzuatına dâhil etmiştir. Bu ihtiyacı karşılayacak bir izleme kapasitesi olmaksızın, yeni kuralın denetimi de yine şikâyete ve tek seferlik tespitlere bağlı kalacaktır.

Bu kapsamda Avrupa Birliği uygulamasında yer alan CPC Ağı Koordineli Tarama Metodolojisi ve Uluslararası Tüketici Koruma ve Uygulama Ağı (ICPEN) örnekliğine işaret etmek istiyoruz:

Avrupa Komisyonu koordinasyonunda, 23 AB üyesi ülke ile Norveç ve İzlanda'nın tüketici koruma otoritelerini bir araya getiren CPC Ağı, 2022 yılında 399 e-ticaret sitesi ve uygulamasını kapsayan bir tarama gerçekleştirmiş; taranan sitelerin 148'inde (yaklaşık %37'sinde) en az bir karanlık tasarım tespit edilmiştir. Tarama, önceden belirlenmiş üç dar kategoriyle; sahte geri sayım sayaçları, tüketiciyi belirli bir seçime yönlendiren arayüz unsurları (önceden işaretli seçenekler dâhil) ve bilginin gizlenmesi ile sınırlandırılmıştır.

Uluslararası Tüketici Koruma ve Uygulama Ağı (ICPEN) da 2024 yılında benzer bir taramayı, bu kez abonelik hizmetlerindeki karanlık tasarımlara odaklanarak gerçekleştirmiştir. Bu taramalar, Komisyon'un TEMU, SHEIN ve Meta gibi platformlara karşı yürüttüğü koordineli soruşturmaların da temelini oluşturmuş; tarama-tespit-yaptırım zincirinin işlerlik kazandığını göstermiştir.

Bu örneklerde yer alan sistemin teknik omurgasını, Komisyon'un CPC vaka sorumlularının kullanımına sunduğu “eLab” oluşturmaktadır. eLab, yapay zekâ destekli bir kazıma (scraping) motoruyla ürün fiyatlarını, “önceki fiyat” iddialarını ve indirim beyanlarını sistematik olarak izlemekte; Fiyat Gösterimi Direktifi'nin 6a maddesi uyarınca indirim öncesi fiyatın son 30 gün içindeki en düşük fiyat olması yükümlülüğüne uyumu otomatik biçimde doğrulamaktadır. Elde edilen bulgular, bazı üye devletlerde doğrudan delil olarak, bazılarında ise soruşturma açmak (resen) için yeterli bir emare olarak kullanılmakta; veri ise tüm süreç boyunca ilgili ulusal otoritenin kontrolünde kalmaktadır.

Ülkemiz AB üyesi olmadığından CPC Ağı'na ve eLab'a doğrudan erişim imkânından yoksundur. Bu nedenle bu örneklerin içerdiği metodolojinin, dar kapsamlı kategori seçimi, standart örneklem, tekrarlanabilir protokol ve teknik doğrulama aracı olarak yerli bir yapı içinde yeniden kurulması gerekliliği düşüncesindeyiz.

 Bu kapsamda;

a)Bakanlığınız bünyesinde, CPC/ICPEN tarzı, önceden belirlenmiş dar bir kategoriyle sınırlı, periyodik bir tarama programının pilot olarak başlatılması.

İlk aşama için, mekanik olarak tanımlanması ve tespiti görece kolay olan “sahte geri sayım sayaçları” kategorisinin seçilmesi önerilmektedir.

b)Pilot programın, standart bir örneklem, örneğin; en çok ziyaret edilen belirli sayıda e-ticaret sitesi/pazaryeri üzerinde, düzenli aralıklarla ve oturumdan bağımsız tekrarlanan ziyaretlerle yürütülmesi; bu sayede sayacın gerçekten “sıfırlandığının” kayıt altına alınması.

c)Fiyat geçmişi ve stok mesajı tutarlılığını otomatik olarak izleyen, basit ve amaca özel bir tarama aracının, üniversite ve TÜBİTAK iş birliğiyle yerli olarak geliştirilmesi.

Böyle bir araç hem bu pilot programın hem de yönetmeliğin on günlük referans fiyat kuralının denetimini teknik olarak mümkün kılacaktır.

ç)Pilot aşamanın sonuçlarına göre kapsamın; stok mesajlarının tutarlılığı, önceden işaretli seçenekler ve abonelik iptal akışları gibi CPC Ağı'nın da odaklandığı diğer kategorilere kademeli olarak genişletilmesi.

Bu çözüm önerisini Tüketici Birliği Federasyonu’nun konuya ilişkin görüş ve katkı sunmaya hazır olduğunu saygılarımızla sunarız.

Mehmet Bülent Deniz

Genel Başkan